نگاهی به زندگی و اندیشه آدام اسمیت 
آدام اسمیت را می‌توان بنیانگذار علم اقتصاد مدرن غربی دانست. آدام اسمیت در كتاب ثروت ملل ریشه‌ی همه‌ی خیرها را در سرمایه‌داری می‌جوید و وظیفه‌ی حكومت مدنی را دفاع از ایمنی دارائی و دفاع از توانگران در برابر مستمندان می‌داند. 

نویسنده: شهریار - زرشناس 


آدام اسمیت (ADAM SMITH) اقتصاددان و فیلسوف اخلاق اهل اسكاتلند است. او متولد سال 1723 م است. پدرش اندكی قبل از تولد او در گذشته بود. مادر آدام اسمیت، مارگرت داگلس نام داشت و ارتباط عاطفی نزدیكی مابین این مادر و فرزند وجود داشت.(1)

اسمیت دوران تحصیل ابتدائی را در شهر محل تولدش گذراند و در چهارده سالگی به دانشگاه گلاسكو رفت. در اسكاتلند قرن هجدهم زمان آغاز تحصیلات دانشگاهی چهارده سالگی بود. در سال‌های تحصیل در گلاسكو، ریاضیات و فیزیك جزو دروس مورد علاقه‌ی او بود. 

اسمیت پس از سه سال تحصیل در گلاسكو به آكسفورد رفت. در آكسفورد به تحصیل دروسی پرداخت كه او را جهت كشیش شدن آموزش می‌دادند. اسمیت مدرسان آكسفورد را افرادی بی‌مایه و كاهل یافت و به نظام آموزشی آن انتقادهای بسیاری داشت. مدتی بعد امكان برگزاری یك سلسله سخنرانی‌های ادبی در دانشگاه ادینبورگ برای او پدید آمد. در سال 1751 كرسی درس منطق دانشگاه گلاسكو به او پیشنهاد گردید و بدینسان اسمیت فعالیت خود در مقام استاد دانشگاه را آغاز كرد. مدتی بعد استاد درس اخلاق آن دانشگاه نیز بیمار گردید و كرسی درس او نیز در اختیار آدام اسمیت قرار گرفت. 

آدام اسمیت دوازده سال عهده‌دار تدریس فلسفه اخلاق در گلاسكو بود. كلاس‌های درس او با استقبال بسیار دانشجویان روبه‌رو گردید. او در اواخر دوران اقامت در گلاسكو به عنوان ریاست دانشكده دست یافت. در ژانویه‌ی سال 1764 شغل جدیدی در مقام معلم خصوصی و سرپرست دوك باكلو یافت و لذا گلاسكو را ترك گفت و همراه شاگرد جوانش به مسافرت اروپا رفت. 

آدام اسمیت در جریان سفر به اروپا با دیوید هیوم فیلسوف تجربی مسلك انگلیسی و نیز فرانسوا ماری ولتر فیلسوف دئیست فرانسوی آشنا گردید. ولتر و هیوم هر دو دارای گرایش‌های لیبرالیستی در عرصه‌ی سیاست بودند و از این منظر اسمیت نیز با آنان همسو بود. اسمیت علاقه و ارادت زیادی به ولتر داشت و در مدتی كه در پاریس مستقر بود، پنج شش بار با او دیدار كرد. 

آدام اسمیت و شاگردش در تاریخ اول نوامبر 1766 به مسافرت خود پایان داده و به انگلستان باز گشتند. از آن پس اسمیت عمده‌ی وقت خود را معطوف به تحقیق و نگارش اثر معروفش «ماهیت ثروت ملل» نمود. اساساً از آدام اسمیت به عنوان یك فیلسوف اخلاق و اقتصاددان {كه می‌توان او را پدر علم اقتصاد سكولاریستی مدرن دانست} دو كتاب به جای مانده است، یكی در زمینه‌ی فلسفه‌ی اخلاق كه «احساسات اخلاقی» نام دارد و به سال 1759 م منتشر گردیده است (2) و دیگری همان كتاب سابق‌الذكر ثروت ملل است كه آن را می‌توان منبع اصلی تئوریك لیبرالیسم كلاسیك و علم اقتصاد مبتنی بر رویكرد سرمایه‌داری دانست و به سال 1776 منتشر گردیده است. 

كتاب احساسات اخلاقی نحوه‌ی تبیین سكولاریستی اخلاق مبتنی بر نفع شخصی است كه مطلوب فیلسوفان اخلاق لیبرالیست بوده و هست. احساسات اخلاقی رساله‌ای در فلسفه‌ی اخلاق است كه به شدت متأثر و ملهم از آراء فرانسیس‌ هاچسن {استاد آدام اسمیت و مبلّغ تئوری نفع شخصی در اخلاق} می‌باشد. آن گونه كه اسمیت به تأسی از هاچسن ادعا می‌كند، منفعت طلبی شخصی مبنای گردش احساسات اخلاقی است. در واقع این تئوری، توجیهی نظری و فلسفی در تأیید و تبیین رویكرد منفعت گرایی شخصی در فلسفه‌ی اخلاق است.

در واقع در بررسی و توصیف محتوای نظریه‌ی اخلاقی آدام اسمیت می‌توان گفت كه او طلب نفع شخصی و به دنبال منفعت شخصی رفتن را یك فضیلت اخلاقی (3) می‌داند و این امر ریشه در جهان بینی لیبرالی او دارد. البته در بحث از دنبال كردن منفعت و مصلحت فردی و شخصی این نظر را مطرح می‌كند كه فرد باید به دنبال مصلحت‌ها و منفعت‌های پایدار رفتن را بر جستجوی لذت و نفع كوتاه مدت ترجیح دهد. 

مهم‌ترین اثر مكتوب آدام اسمیت كه موجب شهرت او گردید، ثروت ملل نام دارد كه در سال شروع انقلاب آمریكا {به عنوان یك انقلاب لیبرالی} منتشر گردیده است. 

آدام اسمیت را می‌توان بنیانگذار علم اقتصاد مدرن غربی {كه پارادیم تئوریك آن را اصالت سرمایه‌داری تشكیل می‌دهد} دانست. آدام اسمیت در كتاب ثروت ملل ریشه‌ی همه‌ی خیرها را در سرمایه‌داری می‌جوید (4) و وظیفه‌ی حكومت مدنی را دفاع از ایمنی دارائی و دفاع از توانگران در برابر مستمندان(5) می‌داند. 

اسمیت به شیوه‌ی رفتارگرایان محیط را به عنوان عاملی اصلی در پرورش فرد مطرح می‌كند و باز به شیوه‌ی فیلسوفان عصر روشنگری به نظریه‌ی اصل ترقی یا اندیشه‌ی پیشرفت معتقد بوده است.(6) كتاب ثروت ملل به لحاظ مبانی نظری و تفسیر خود از جامعه از آراء جان لاك، ماندویل و هیوم تأثیر پذیرفته است. 

كتاب ثروت ملل در واقع یك رساله‌ی طولانی در اقتصاد و برخی مقولات دیگر است كه شرح می‌دهد نظام آزادی كامل {كه اسمیت آن را سرمایه داری تجاری می‌نامد و مورد ستایش قرار می‌دهد} چگونه پدید می‌آید. اسمیت در این كتاب عنوان می‌كند كه ما در دنیای جدید به سر می‌بریم. دنیایی كه جریان خدمات و كالاهای مصرفی افراد، هدف و مقصود نهایی زندگی اقتصادی را تشكیل می‌دهد. (7) آدام اسمیت عنوان می‌كند كه یك دست نامرئی انگیزه‌های خودخواهانه و منفعت طلبانه‌ی افراد را به گونه‌ای هماهنگ می‌كند كه در نهایت نفع اجتماع حاصل می‌شود و پیشرفت پدید می‌آید. البته تجربه‌ی تاریخی و اجتماعی جوامع غربی به ویژه در قرون هیجده و نوزده نشان داد كه این تئوری منطبق با واقعیت نبوده و این كه هر یك از افراد به نفع خود اندیشیده و آن را دنبال نماید {اعتقادی كه لیبرال‌های پس از اسمیت نیز سخت به آن معتقد بوده و هستند} در نهایت موجب پیدایی فاصله‌ی طبقاتی و اختلاف شدید مابین فقیر و غنی می‌گردد و جامعه را گرفتار بحران‌ها و آسیب‌های گسترده‌ی اجتماعی و اقتصادی می‌كنند. البته آدام اسمیت در ثروت ملل احساس همدردی صریحی با كارگران دارد(8)، اما به هر حال اقتضاء جوهر لیبرالی رویكرد او چیزی جز افزایش نابرابری‌های طبقاتی و گسترش فقر مدرن نمی‌باشد. 

آدام اسمیت را سلسله جنبان اقتصاد لیبرالی دانسته‌اند و این تعریف درستی است، در واقع می‌توان گفت كه آرای اقتصادی لیبرالیسم كلاسیك در آثار و جهان بینی چند تن از اقتصاددانان اروپایی ظاهر شده است كه از میان آنها آدام اسمیت را می‌توان سرآغاز این سلسله دانست. روح و جوهر نگرش اقتصادی اسمیت را می‌توان در اعتقاد و ایمان به نظام اقتصاد بازار جستجو كرد. آدام اسمیت به سال 1790 م در شصت و هفت سالگی درگذشت. 

 

پی‌نوشت‌ها:

1-رافائل، د. د / آدام اسمیت / عبدالله كوثری / طرح نو / 1375 / ص 15.

2-كاتوزیان، محمدعلی / آدام اسمیت و ثروت ملل / شركت سهامی كتاب‌های جیبی / 1358 / ص 26.

3-رافائل، د.د / آدام اسمیت / ص 103.

4-منبع پیشین / ص 8.

5-منبع پیشین / صص 8 و 9.

6-هایلبرونر، رابرت.ل / بزرگان اقتصاد / احمد شهسا / علمی و فرهنگی / 1370 / ص 61.

7-منبع پیشین / ص 52.

8-داونز، رابرت بی / كتاب‌هایی كه دنیا را تغییر دادند / سیروس پرهام و … / شركت سهامی كتاب‌های جیبی / 1357 / ص 62.